Καλό μήνα και καλή χρονιά! Ναι, καλή χρονιά, καθώς παλαιότερα ο Μάρτης θεωρούνταν ο πρώτος μήνας του χρόνου και η αρχή του καλοκαιριού: «Από Μάρτη καλοκαίρι κι από Αύγουστο χειμώνα».
Όπως κάθε αρχή του χρόνου, έτσι και η πρώτη του Μάρτη θεωρείται κατάλληλη για μετεωρολογικές προβλέψεις και «μερομήνια», που γίνονταν κυρίως από τις γυναίκες. Παράλληλα, συναντάμε και τον «καθρεφτισμό» στο λάδι για μαντευτικούς σκοπούς.
Ο ερχομός της άνοιξης είναι γεγονός, αν και ο Μάρτης παραμένει απρόβλεπτος. Άλλοτε κακοδιάθετος και άλλοτε χαρούμενος, όπως λέει η παράδοση:
«Ο Μάρτης έχει δυο γυναίκες. Μια πολύ όμορφη και φτωχή και μια άσχημη και πολύ πλούσια. Όταν γυρίζει στην άσχημη, κατσουφιάζει και μαυρίζει όλος ο τόπος. Όταν γυρίζει στην όμορφη, γελάει και λάμπει ο κόσμος. Όμως για να επιζήσουν, γυρίζει συχνότερα στην άσχημη…»
Πλάι στις άσχημες μέρες, υπάρχουν και ηλιόλουστες, με ήλιο που καίει. Γι’ αυτό, σύμφωνα με την παράδοση, την παραμονή της 1ης Μαρτίου φορούμε τον «Μάρτη»: μια στριμμένη λινή κλωστή, άσπρη και κόκκινη ή χρυσή. Τον κρατάμε μέχρι την Ανάσταση και τον δένουμε σε τριανταφυλλιά για να πάρουμε το χρώμα της ή μέχρι να δούμε το πρώτο χελιδόνι ή πελαργό.
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό έθιμο της 1ης Μαρτίου είναι η «χελιδόνα», με καταγωγή από την αρχαιότητα (περίπου τον 2ο αι. μ.Χ.). Τα παιδιά γυρίζουν στα σπίτια τραγουδώντας για τον ερχομό της άνοιξης:
«Ήρθε, ήρθε χελιδόνα, ήρθε κι άλλη μεληδόνα…»
Οι τρεις πρώτες ημέρες του μήνα λέγονται «μέρες της γριάς». Σύμφωνα με τον μύθο, μια γριά κορόιδεψε τον Μάρτη επειδή γλίτωσαν τα κατσίκια της από το κρύο, κι εκείνος θύμωσε και έφερε παγωνιά ως το τέλος του μήνα.
Ιδιαίτερο φόβο προκαλούν και οι «Δρίμες»: οι τρεις πρώτες, οι τρεις μεσαίες και οι τρεις τελευταίες ημέρες (ή κατά άλλους οι δέκα ή δώδεκα πρώτες). Πιστευόταν ότι είναι δαιμονικά όντα που χαλούν ρούχα, ξύλα και σώματα. Γι’ αυτό, όταν έπλεναν, έριχναν σίδερο στο νερό ως «γιατρικό».
Στις 9 Μαρτίου, ημέρα των Αγίων Σαράντα, ο αριθμός 40 θεωρείται ιερός. Φτιάχνονται σαραντόπιτες με 40 φύλλα, 40 τηγανίτες ή φαγητά από 40 είδη χόρτων και μοιράζονται για το καλό των ζωντανών:
«Σαράντα φας, σαράντα πιεις, σαράντα δωσ’ για την ψυχή σ’».
Ο Μάρτης έχει πολλά ονόματα: Κλάψας, Ανοιξιάτης, Γδάρτης, Κλαψομάρτης, Λωλομάρτης, Παλουκοκάφτης, Πασσαλοκάφτης, Πεντάγνωμος, Πουλιαντέρης, Σακκουλογδύτης και Φυτευτής.
Στις 21 Μαρτίου έρχεται η εαρινή ισημερία, με ίση διάρκεια ημέρας και νύχτας. Από εδώ και πέρα η μέρα μεγαλώνει – το καλοκαιράκι πλησιάζει.
Στις 25 Μαρτίου γιορτάζεται ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, μία από τις μεγαλύτερες θρησκευτικές γιορτές, ενώ ο Μάρτης είναι πάντα ο μήνας της Σαρακοστής – εξ ου και η φράση «λείπει ο Μάρτης από τη Σαρακοστή;».
Ο μήνας είναι σημαντικός και για την ελληνική ιστορία. Στις 3 Μαρτίου 1821 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης συγκροτεί τον Ιερό Λόχο στη Μολδαβία. Στις 21 Μαρτίου οι πρόκριτοι και οι οπλαρχηγοί συγκεντρώνονται στην Αγία Λαύρα. Στις 23 Μαρτίου η Καλαμάτα απελευθερώνεται, ενώ στις 25 Μαρτίου ο Παλαιών Πατρών Γερμανός υψώνει τη σημαία της Επανάστασης.
Η ημέρα αυτή σηματοδοτεί την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης κατά του οθωμανικού ζυγού, από τον αρχηγό της Φιλική Εταιρεία,
«ως ευαγγελιζομένη την πολιτικήν λύτρωσιν του ελληνικού έθνους».
Ο Μάρτιος, με τα έθιμα, τις παροιμίες και τα ιστορικά του ορόσημα, παραμένει ένας μήνας βαθιά ριζωμένος στη συλλογική μνήμη. Ανάμεσα στις εναλλαγές του καιρού και στις θρησκευτικές και εθνικές επετείους, αποτυπώνει τη μετάβαση από τον χειμώνα στην άνοιξη και από το παλιό στο νέο. Ένας μήνας που, πέρα από τις ιδιοτροπίες του, συνεχίζει να σηματοδοτεί αλλαγές, προσδοκίες και την αφετηρία σημαντικών γεγονότων για την ελληνική κοινωνία.
Καλλιόπη Γραμμένου
