Ο Φεβρουάριος, ο μικρότερος μήνας του χρόνου, μοιάζει πάντα σαν να βιάζεται να περάσει. Κι όμως, μέσα στις λίγες του μέρες χωρά ένας ολόκληρος κόσμος παραδόσεων, δοξασιών και εθίμων που διασώζουν τη μνήμη του λαϊκού πολιτισμού. Κουτσός στις μέρες, αλλά πλούσιος σε νοήματα, έγινε ο «άστατος» μήνας, αυτός που άλλοτε υπόσχεται άνοιξη κι άλλοτε επιστρέφει στον χειμώνα.
«Ο Φλεβάρης κι αν φλεβίσει, καλοκαίρι θα μυρίσει, μα κι αν τύχει να θυμώσει, μες το χιόνι θα μας χώσει».
Δεν είναι τυχαία τα πολλά του προσωνύμια: Κουτσός, Κουτσούκης, Κούντουρος, Μικρός, Κουτσοφλέαβρος. Ο λαός τον είπε Βροχάρη και Μεθυσμένο, για τον αλλοπρόσαλλο καιρό του, αλλά και Φλεβάρη, γιατί πίστευε πως τότε ανοίγουν οι φλέβες της γης και το νερό κυλά παντού, ποτίζοντας χωράφια και ρυάκια. Στη Θράκη ακόμη λένε «φλεβαρίζουν τα χωράφια», όταν πλημμυρίζουν από τις βροχές.
Στον παραδοσιακό αγροτικό κύκλο, ο Φεβρουάριος είναι μήνας προετοιμασίας, γι’ αυτό τον λένε και Τρυγητή ή Κλαδευτή. Τα αμπέλια κλαδεύονται, τα χωράφια καθαρίζονται, οι καταβολάδες φυτεύονται με το βλέμμα στραμμένο στη νέα σοδειά. Αν τύχει και είναι δίσεκτος όμως, τον αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη. Το δίσεκτο έτος θεωρείται «βαρύ», ακατάλληλο για γάμους, χτισίματα και νέες αρχές – ένας χρόνος που πρέπει να περάσει χωρίς μεγάλες αλλαγές. Και κάπως έτσι για το Δίσεκτο Φλεβάρη βγήκε… «Το Φλεβάρη μη φυτέψεις ούτε να στεφανωθείς, Τρίτη μέρα μη δουλέψεις Σάββατο μη στολιστείς».
Παρά την καχυποψία, ο Φεβρουάριος είναι και προάγγελος της άνοιξης. Οι αμυγδαλιές ανθίζουν πρώτες, φέρνοντας μαζί τους το φως που μεγαλώνει. «Ο Φλεβάρης κι αν φλεβίσει, καλοκαίρι θα μυρίσει», λέει η παροιμία, συνοψίζοντας την ελπίδα πως ο χειμώνας σιγά-σιγά υποχωρεί.
Μαζί του έρχονται και οι Αποκριές, το τριβδόμαδο γλέντι που γεφυρώνει τον χειμώνα με την άνοιξη. Η Προφωνήσιμη, η Κρεατινή και η Τυρινή εβδομάδα αναβιώνουν αρχέγονα έθιμα χαράς, μεταμφίεσης και κοινωνικής συνοχής, μέχρι να φτάσει η Καθαρά Δευτέρα και να ανοίξει ο κύκλος της Σαρακοστής.
Ιδιαίτερη θέση στον μήνα έχουν τα λεγόμενα «Συμόγιορτα». Ο Άγιος Τρύφωνας (1/2), προστάτης των αμπελιών και των χωραφιών, τιμάται με αγιασμούς και τελετουργίες που αποσκοπούν στην προστασία της σοδειάς.
Η Υπαπαντή (2/2), γιορτάζεται σε ανάμνηση της συνάντησης του Συμεών με το μικρό Ιησού, αλλά και στη γλώσσα του λαού έγινε «Αποπαντή» και τέλος «Πακούς» ή «Πακού», δηλαδή η αγία που ακούει, η Παναγία. Λέγεται και Παναγία η «Μυλιαργούσα», επειδή οι μύλοι αργούν, και να τους βάλεις μπροστά σταματούν να αλέθουν. Συνοδεύεται από λαϊκές μετεωρολογικές προβλέψεις και κάπως έτσι ο σοφός λαός μας έβγαλε… «Ό, τι καιρό κάνει της Υπαπαντής, θα κάνει και σαράντα μέρες», «Καλοκαιριά της Παπαντής, Μαρτιάτικος χειμώνας», «Παπαντή καλοβρεμμένη, ή κοφίνα γεμισμένη», «Υπαπαντή κουλουβριμένη –βρεγμένη- η κοφίνα γιομισμένη ή μελίσσια φορτωμένη». Είναι γιορτή που προστατεύει τους μυλωνάδες και τους αγρότες.
Ο Άγιος Συμεών (3/2), συνδέεται με δοξασίες γύρω από τη γέννα και την προστασία των εγκύων. «Για να μη γεννηθεί το παιδί σημειωμένο» οι έγκυες γυναίκες φυλάγονται να μην κάνουν καμία δουλειά από το φόβο του σημαδέματος. Όποιος σημάδι γίνει στην έγκυο εκείνη τη μέρα θα βγει και στο παιδί όταν γεννηθεί.
Λίγες ημέρες αργότερα ακολουθεί η γιορτή του Αγίου Χαραλάμπους (10/2), που στη λαϊκή συνείδηση λειτουργεί ως φύλακας προστάτης των μαρμαράδων και των μαρμαρογλύφων, των κοπαδιών και των βοσκών. Θεωρείται επίσης και διώκτης της πανούκλα και κάθε κακού. Γι’ αυτό οι βοσκοί αφιερώνουν ένα πουκάμισο στον Άγιο που το κατασκευάζουν με «μονομερίτικο πανί», δηλαδή το ύφασμα του πουκαμίσου το κατασκεύαζαν γυναίκες σε μια μέρα.
Την επομένη, ο Άγιος Βλάσιος θεωρείται προστάτης από τα άγρια ζώα και τις παθήσεις του λαιμού, με έθιμα που συνδυάζουν τον φόβο της φύσης με τη συλλογική τελετουργία και το κοινό τραπέζι. Στην Πυλία, δεν τυροκομάνε, δεν κάνουν δουλειές στο σπίτι τους.
«Όποιος θέλει να δουλέψει παίρνει ένα σακούλι και μια βελόνα και το ράβει από πίσω του. Τότε ρωτάει ο άλλος: Τι ράβεις; Ράβω πέτρες και ακόνια και του λύκου τα σαγόνια. Το λέει τρεις φορές κι μετά πάει να δουλέψει».
Άλλο έθιμο της ημέρας αυτής είναι η συνεστίαση αυτών που πηγαίνουν στην εκκλησία. Στο τραπέζι τοποθετούνται «ειδικά φαγητά», φαγητό με σιτάρι κομμένο, μαγειρεμένο με μέλι και βούτυρο (το χασούλ), κρέας προβάτων ή κατσίκας που θυσιάζονταν στο περίβολο της εκκλησίας και μοιράζουν το χειμωνικό, καρπούζι χειμωνιάτικο.
Ο Φεβρουάριος, μικρός σε διάρκεια αλλά μεγάλος σε πολιτισμικό βάθος, αποτυπώνει τη στενή σχέση του ανθρώπου με τη φύση και τον χρόνο. Ένας μήνας μεταβατικός, που κρατά ζωντανή τη λαϊκή σοφία και μας θυμίζει ότι, ακόμα και μέσα στον χειμώνα, η άνοιξη προετοιμάζεται σιωπηλά.
Καλλιόπη Γραμμένου
