Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου της από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις με τίτλο «Σπουδή στην ελληνική προσωπογραφία» ζητήσαμε από την πτυχιούχο του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ και κάτοχο Μεταπτυχιακού και Διδακτορικού τίτλου στην Ιστορία της Τέχνης, συγγραφέα Κατερίνα Μπουλάκου, να μας μιλήσει για τη συγγραφική της αυτή «δράση».
Τι ήταν αυτό που σας ώθησε να γράψετε αυτό το βιβλίο και πώς επιλέξατε αυτόν τον τίτλο;
Το βιβλίο αυτό αποτελεί την εξέλιξη της διδακτορικής μου διατριβής, η οποία επικεντρώθηκε στην ανάδειξη της ελληνικής προσωπογραφίας ήδη από την αρχαιότητα. Πιο συγκεκριμένα, η ελληνική προσωπογραφία διαμορφώθηκε σταδιακά στο πλαίσιο μιας μακράς ζωγραφικής παράδοσης που εκτείνεται από τον 4ο αι. π.Χ., με κυρίαρχη τη στιγμή που γίνεται η μετάβαση από το εξιδανικευμένο πρόσωπο της κλασικής τέχνης στην πιο ρεαλιστική απεικόνιση της ελληνιστικής περιόδου. Αν και η πορεία της δεν μπορεί να χαρακτηριστεί απόλυτα γραμμική, στο πέρασμα των αιώνων αποκαλύπτεται μια συγκλονιστική διαχρονία ως προς την απόδοση του προσώπου, ένα είδος ελληνικής ιδιοπροσωπίας θα λέγαμε, την οποία ανέδειξε η περίφημη Γενιά ’30, ο Κόντογλου, ο Τσαρούχης, όπου και κάνω αναλυτική αναφορά. Ο τίτλος του βιβλίου προέκυψε μέσα από ενδελεχείς συζητήσεις με τον καθηγητή μου, τον γνωστό βυζαντινολόγο κ. Νικόλαο Ζία, ο οποίος δεν βρίσκεται πια στη ζωή, και που με μεγάλο ενθουσιασμό με ενθάρρυνε ως προς την υποστήριξη της διατριβής και την τεκμηρίωση του θέματος που ερευνούσα εκείνο το διάστημα. Αμέριστη ήταν και η συμπαράσταση της καθηγήτριάς μου, κ. Ελευθερίας Παπουτσάκη-Σερμπέτη, που από την πρώτη στιγμή υπήρξε μέντορας και ενθάρρυνε την έκδοση του συγκεκριμένου βιβλίου. Την ευχαριστώ γι’ αυτό.
Πόσο εύκολη ήταν η συλλογή των στοιχείων για τη συγγραφή του;
Η συλλογή των στοιχείων για τη συγκεκριμένη μελέτη, αλλά και όλη η ερευνητική διαδικασία κράτησε αρκετά χρόνια. Μια μεγάλη δυσκολία ήταν οι εκτενείς χρονικές περίοδοι στις οποίες έπρεπε να γίνει αναφορά, κυρίως όμως έπρεπε να ενωθούν τα κομμάτια, ώστε να προκύψει αυτό το «πανόραμα» της ελληνικής προσωπογραφίας και της ιστορίας του πορτρέτου από την ελληνική αρχαιότητα, την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή περίοδο, τη βυζαντινή περίοδο έως και τον 20ό αι. Επομένως η ψηλάφηση της κάθε περιόδου ξεχωριστά, αλλά και η αποκωδικοποίηση εκείνων των στοιχείων που ένωναν την πορεία που σας ανέφερα ως προς την απόδοση του προσώπου, έπρεπε να γίνουν προσεκτικά και με την όσο το δυνατό μεγαλύτερη και ακριβέστερη τεκμηρίωση. Αυτή εξάλλου είναι και η φύση της έρευνας, που απαιτεί έναν συνδυασμό επιμονής αλλά και υπομονής και προσήλωσης στο αντικείμενο μελέτης.
Ο αναγνώστης μέσα στις σελίδες του μαθαίνει ή ανακαλύπτει «μυστικά» της αρχαίας ζωγραφικής;
Ο κάθε αναγνώστης ανακαλύπτει διαφορετικά στοιχεία και αποκομίζει γνώση, με βάση και το προηγούμενο γνωστικό του υπόβαθρο. Παρ’ όλα αυτά κύρια επιδίωξη και αυτό ήταν και το αρχικό μου όραμα, ήταν να μπορέσω να μεταδώσω την υπάρχουσα γνώση ακόμα και στον πιο αδαή, ή τουλάχιστον να αναδείξω εκείνα τα σημεία που αποκαλύπτουν και αναδεικνύουν περισσότερο απτά τις ενώσεις και τα χρονικά ορόσημα ως προς την εξέλιξη και την απόδοση του προσώπου στην ιστορία της ελληνικής τέχνης και όχι μόνο. Πιο συγκεκριμένα, οι κατακτήσεις της αρχαίας ελληνικής τέχνης, αλλά και της βυζαντινής αργότερα, θα σημάνουν κομβικές εξελίξεις για την ιστορία της δυτικής και της τέχνης γενικότερα.
Υπάρχουν μεταβατικά στάδια ή χρονικοί περίοδοι κατά την πορεία της τέχνης στην οποία αναφέρεστε;
Σαφώς υπάρχουν πολύ συγκεκριμένα χρονικά σημεία αλλά και μεταβατικές περίοδοι σε αυτή τη μακραίωνη πορεία της ελληνικής προσωπογραφίας, κατά τις οποίες η τέχνη εξελίσσεται ήδη από την εποχή του Πολυγνώτου, τον 5ο αι. π.Χ., όταν το βλέμμα γίνεται περισσότερο εκφραστικό με την απόδοση για παράδειγμα της κόρης του οφθαλμού, δίνεται μεγαλύτερη κίνηση στις πτυχώσεις των ενδυμάτων και ταυτόχρονα στις γραμμές έκφρασης του προσώπου. Αυτές οι κατακτήσεις στη ζωγραφική αντανακλώνται στην αγγειογραφία της εποχής, αφού λόγω της ευαισθησίας των υλικών δεν σώζονται οι ζωγραφικοί πίνακες, όπου και εφαρμόστηκαν οι διάφορες καινοτομίες των μεγάλων ζωγράφων της εποχής. Όμως από ιστορικές πηγές όπως ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος έχουμε τη δυνατότητα να σκιαγραφήσουμε την πορεία αυτών των αλλαγών και την εξέλιξη της μεγάλης αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής. Έτσι μαθαίνουμε για ζωγράφους όπως ο Απολλόδωρος, ο Παρράσιος, ο Ζεύξις, ο Παυσίας, ο Τιμάνθης, ο Ευφράνωρ, ο Νικίας, ο Πάμφιλος, ο Μελάνθιος, ο Νικόμαχος και φυσικά έρχονται τα συγκλονιστικά αρχαιολογικά ευρήματα από τη Βεργίνα, τα Λευκάδια, τον Άγιο Αθανάσιο που αποκαλύπτουν το πώς σταδιακά η προσωπογραφία εδραιώνεται και φτάνουμε στον Απελλή στα μέσα του 4ου αι., που υπήρξε ο αποκλειστικός προσωπογράφος του Μ. Αλεξάνδρου. Η ελληνιστική περίοδος είναι μια περίοδος καμπής για το πορτρέτο, καθώς σταδιακά το αρχικά εξιδανικευμένο πορτρέτο γίνεται περισσότερο ψυχολογικό, οδεύουμε προς έναν εντεινόμενο νατουραλισμό ως προς την απόδοση της ανθρώπινης φυσιογνωμίας και του προσώπου, ωστόσο ο δρόμος ακόμα είναι μακρύς μέχρι να φτάσουμε στον ρεαλισμό. Η Πομπηία, το Ερκουλάνεουμ, το Μποσκορεάλε μας αποκαλύπτουν μια σειρά από εντυπωσιακές τοιχογραφίες, που αντιγράφουν τα πρωτότυπα έργα της ύστερης ελληνιστικής περιόδου, ενώ την ίδια εποχή αναπτύσσεται παράλληλα με τις δημόσιες προσωπογραφίες επιφανών πολιτών και το ιδιωτικό πορτρέτο. Όπου οι συνδέσεις με τα πορτρέτα του Φαγιούμ είναι πολύ γοητευτικές και φυσικά ο ρεαλισμός της ρωμαϊκής προσωπογραφίας έρχεται να συναντήσει τις κατακτήσεις της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής. Όταν οι Μακεδόνες κατέκτησαν την Αίγυπτο, όλη αυτή η πλούσια καλλιτεχνική παράδοση και η γνώση θα συμπυκνωθούν και θα αποτελέσουν τον πυρήνα της λεγόμενης Αλεξανδρινής Σχολής. Με τη σειρά τους τα πορτρέτα του Φαγιούμ – στα οποία η φτασμένη ελληνική τέχνη κάνει το μεγάλο άλμα και σπάει τους παλιούς κώδικες της συμβολικής αναπαράστασης εισάγοντας τη μίμηση της φυσικής πραγματικότητας - θα αποτελέσουν τους προδρόμους των βυζαντινών εικόνων. Η ζωγραφική των πορτρέτων κατάγεται από τη μήτρα της ελληνικής ζωγραφικής των ύστερων κλασικών και ελληνιστικών χρόνων, όπου για πρώτη φορά επιχειρήθηκε η απόδοση της τρίτης διάστασης και του όγκου με τη φωτοσκίαση και την προοπτική. Στο βιβλίο γίνεται εκτενής αναφορά σε κάθε μία από αυτές τις περιόδους, αλλά και στο ρόλο των μωσαϊκών και του ψηφιδωτού, καθώς μεταβαίνουμε από την ύστερη αρχαιότητα στη νεότερη εποχή. Ειδική αναφορά γίνεται στην περίοδο των Παλαιολόγων και σε έναν μοναδικό βυζαντινό καλλιτέχνη, τον αγιογράφο Μανουήλ Πανσέληνο, που θα σφραγίζει την τέχνη της εποχής του και θα επηρεάσει αποφασιστικά τη ζωγραφική του 14ου αι. και όχι μόνο, με μια συνειδητή επιστροφή στις κατακτήσεις της κλασικής αρχαιότητας και της ελληνιστικής ζωγραφικής παράδοσης, αποδίδοντας με συγκλονιστικό τρόπο τα πρόσωπα των βυζαντινών αγίων του. Σε όλα αυτά τα μεταβατικά στάδια όσον αφορά την εξέλιξη της προσωπογραφίας υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα πτυχή, που αφορά τα χρώματα που χρησιμοποιούσαν οι ζωγράφοι. Η περίφημη τετραχρωμία των αρχαίων θα αποδειχθεί μια πολύ ανθεκτική χρωματική παλέτα σε βάθος χρόνου και ουσιαστικά μια διαχρονική εικαστική πρόταση με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Η συμβολή του Γιάννη Τσαρούχη όσον αφορά τη μελέτη και βασικά την κατανόηση της τετραχρωμίας των αρχαίων Ελλήνων ήταν πολύ σημαντική. Έτσι η σύγχρονη έρευνα αποκαλύπτει και άλλα έργα τέχνης από την αρχαιότητα, που έχουν έρθει και εξακολουθούν να έρχονται στο φως όπως πρόσφατα από την Πομπηία, τα οποία αποδεικνύουν τη χρήση της τετραχρωμίας. Έτσι, τα γαιώδη κόκκινα, η ώχρα, το λευκό και το μέλαν αποτέλεσαν τη βασική παλέτα θα λέγαμε σήμερα των μεγάλων ζωγράφων της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής. Από τα fresco των μακεδονικών τάφων έως τις τοιχογραφίες του Πανσέληνου οι ζωγράφοι ακολουθούν έστω και υποσυνείδητα μια κοινή γλώσσα εικαστικής γραφής (με τις γαιώδεις χρωστικές και τους πιο αυστηρούς χρωματικούς τόνους) που ειδικά στο πλάσιμο του προσώπου αποδεικνύεται ένας διαχρονικός κώδικας της ζωγραφικής αποτύπωσης του προσώπου.
Πού αφιερώνεται το μεγαλύτερο μέρος της μελέτης σας;
Ένα μεγάλο μέρος της μελέτης αφιερώνεται στην αρχαία ελληνική ζωγραφική, τη ρωμαϊκή και την ελληνιστική περίοδο, για να περάσουμε στη συνέχεια στα πορτρέτα του Φαγιούμ, τις κατακόμβες και τα ψηφιδωτά. Με ένα ενδιάμεσο και πολύ σημαντικό κεφάλαιο που αφορά την Παλαιολόγεια περίοδο και τον Μανουήλ Πανσέληνο περνάω στη Γενιά του ’30, η οποία μέσα στο πλαίσιο του συνειδητοποιημένου αιτήματος της ελληνικότητας ξαναανακαλύπτει αυτό που χάθηκε και επαναπροσδιορίζει με δυναμικό τρόπο ζωγραφικές αξίες που οδηγούν από τον Θεόφιλο και τον Καραγκιόζη, στο Βυζάντιο και από εκεί, πίσω στην αρχαία και μεγάλη ελληνική ζωγραφική.
Είναι εύκολο να μας εκθέσετε τα συναισθήματα που νιώσατε τελειώνοντας αυτό σας το έργο;
Ακριβώς επειδή η συγκεκριμένη έρευνα υπήρξε χρονοβόρα και επίπονη, με πολλές ώρες μέσα σε βιβλιοθήκες, σπουδαστήρια και πολλά ταξίδια προκειμένου να δω από κοντά τα περισσότερα έργα τέχνης που μελετούσα σε κάθε φάση, μοιάζει με μια μορφή γέννας η όλη διαδικασία. Και φυσικά το αποτέλεσμα ένα είδος δικαίωσης αλλά και πηγή ευδαιμονίας όπως οι φιλόσοφοι την εννοούν και που εν τέλει νοηματοδοτεί την όλη διαδικασία. Για εκείνους που είναι εραστές της τέχνης αλλά και για εκείνους που απολαμβάνουν την έρευνα, νομίζω τέτοια συναισθήματα κοινωνούνται μέσω του εν λόγω βιβλίου. Μάλιστα, χαίρομαι ιδιαίτερα κάθε φορά που πολλοί αναγνώστες - γνωστοί αλλά και άνθρωποι που με γνωρίζουν για πρώτη φορά μέσω του βιβλίου - εκδηλώνουν τόσο το ενδιαφέρον όσο και την ευχαρίστησή τους να μαθαίνουν κάτι που μπορεί να φαίνεται εξειδικευμένο ή για κάποιους περισσότερο «ειδικούς», ωστόσο αυτός ήταν και ο πιο ουσιαστικός μου στόχος. Η μετάδοση γνώσης που ανήκει σε όλους τους Έλληνες.
Τι μήνυμα θα στέλνατε στους αναγνώστες για να διαβάσουν τη «Σπουδή στην ελληνική προσωπογραφία»;
Αυτό λοιπόν είναι και το μήνυμα προς τους αναγνώστες του συγκεκριμένου βιβλίου, όπου αποκαλύπτεται μια συγκλονιστική διαχρονία όσον αφορά την απόδοση του προσώπου και κυρίως της ελληνικής ιδιοπροσωπίας, που μας φέρνει πολύ κοντά σ’ αυτό που ονομάζουμε αρχαία ελληνική ζωγραφική. Αν μπορέσει αυτό να γίνει κτήμα και πιο κατανοητό στον μέσο αναγνώστη, αυτό θα αποτελούσε και την εκπλήρωση του αρχικού μου οράματος για την ολοκλήρωση μιας τέτοιας μελέτης. Άλλωστε η εκλαΐκευση της γνώσης δεν αποτελούν κομμάτι αυτού που ονομάζουμε χρέος της επιστήμης απέναντι στον άνθρωπο;
Η Κατερίνα Μπουλάκου είναι πτυχιούχος του Tμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ και κάτοχος Μεταπτυχιακού και Διδακτορικού τίτλου στην Ιστορία της Τέχνης. Το ενδιαφέρον της στράφηκε κυρίως στην έρευνα και τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής και της ύστερης αρχαιότητας, ενώ παρακολούθησε σεμινάριο Επιγραφικής (Επιγραφές και Πάπυροι) και Παλαιογραφίας στο Ινστ. Βυζαντινών Ερευνών. Υπήρξε εξωτερικός συνεργάτης του Τμήματος Συντήρησης & Αποκατάστασης Έργων Τέχνης της Εθνικής Πινακοθήκης, έχει συμμετάσχει σε αρχαιολογικές ανασκαφές στη Θήρα (υπό τη Β΄ Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων) και σε επιστημονικά συνέδρια με δημοσιεύσεις και ερευνητική εμπειρία σε ευρωπαϊκά προγράμματα Διαχείρισης & Διάσωσης της Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Διετέλεσε μέλος της ΕΣΗΕΑ και εργάστηκε στις εφ. Έθνος και Ημερησία στην επιμέλεια κειμένων, αλλά και στο πολιτιστικό ρεπορτάζ αρθρογραφώντας. Έχει κάνει πολύχρονες μουσικές σπουδές (Πτυχίο και Δίπλωμα Μονωδίας). Σήμερα διδάσκει στο Πειραματικό Μουσικό Σχολείο Παλλήνης, ενώ σταθερό είναι το επιστημονικό ενδιαφέρον και η συμμετοχή της σε συνέδρια και καινοτόμα εκπαιδευτικά προγράμματα, όπου βασικός άξονας είναι η διεπιστημονικότητα και ο συνδυασμός των Ανθρωπιστικών Σπουδών, της Φιλοσοφίας, της Τέχνης και της Επιστήμης. Η αισθητική παιδεία και η διδασκαλία της Ιστορίας της Τέχνης αποτελούν θεμελιακό κομμάτι του ευρύτερου παιδαγωγικού της οράματος, στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής πράξης και πρακτικής.
Παύλος Ανδριάς για τον aylogyros news
